آموزش در رسانه تابآوری ایران؛ از انتقال دانش تا ساختن ظرفیت تابآوری در جامعه
تابآوری زمانی به یک ظرفیت واقعی اجتماعی تبدیل میشود که از سطح یک مفهوم علمی و یک واژه پرکاربرد فراتر رفته و به دانش قابل فهم، مهارت قابل یادگیری و رفتار قابل تمرین تبدیل شود. از همین منظر، آموزش در رسانه تابآوری ایران صرفاً یکی از بخشهای تولید محتوا نیست؛ بلکه بخشی از فلسفه وجودی این رسانه و مسیر اصلی آن برای پیوند دادن دانش تخصصی با زندگی واقعی مردم، خانوادهها، متخصصان و سازمانهاست.
رسانه تابآوری ایران با دامنه رسمی resiliencemedia.ir خود را بهعنوان یک رسانه تخصصی در حوزه تابآوری اجتماعی، آموزش، پژوهش، کتاب و مقالات تخصصی معرفی میکند و در ساختار محتوایی خود نیز «آموزش تابآوری» را در کنار تابآوری اجتماعی، مددکاری اجتماعی و پژوهش دنبال میکند.
این رویکرد زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم تابآوری یک وضعیت ثابت و از پیشتعیینشده نیست. در محتوای آموزشی این رسانه، تابآوری بهعنوان مجموعهای از رفتارها و ویژگیهایی که میتوان آنها را آموخت و فرایندی پویا که در مواجهه با ناملایمات شکل میگیرد، مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین، آموزش تابآوری را میتوان نقطه اتصال میان دانش، توانمندسازی و مداخله اجتماعی دانست.
آموزش تابآوری؛ چرا رسانه باید آموزشدهنده باشد؟
رسانه تخصصی زمانی میتواند در یک حوزه علمی نقشآفرین باشد که تنها به بازنشر اخبار و مطالب اکتفا نکند و در شکلگیری فهم عمومی و تخصصی از آن حوزه نیز مشارکت داشته باشد.
در حوزه تابآوری، این مسئله اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا واژه تابآوری در سالهای اخیر وارد ادبیات عمومی شده، اما میان دانستن نام تابآوری و توانمند بودن برای تابآورانه عمل کردن فاصله زیادی وجود دارد.
ممکن است فردی بداند تابآوری چیست، اما در مواجهه با بحران نتواند هیجان خود را مدیریت کند. ممکن است والدین درباره تابآوری کودکان مطالب زیادی خوانده باشند، اما ندانند چگونه محیط خانوادگی مناسبی برای رشد این ظرفیت ایجاد کنند. ممکن است یک مدیر درباره تابآوری سازمانی شنیده باشد، اما نتواند آن را در مدیریت نیروی انسانی، ارتباطات سازمانی و مواجهه با بحران وارد کند.
از این رو، آموزش در رسانه تابآوری ایران را میتوان تلاشی برای پر کردن همین فاصله دانست؛ فاصله میان شناخت مفهوم تابآوری و توانایی استفاده از آن در زندگی واقعی.
آموزش در رسانه تابآوری ایران؛ آموزش برای توانمندسازی
یکی از ویژگیهای قابل توجه رویکرد رسانه تابآوری ایران، پیوند دادن تابآوری با مفهوم توانمندسازی است. در معرفی رسمی این رسانه، ایده «تابآوری در مسیر توانمندسازی» بهعنوان بخشی از رویکرد آن مطرح شده است.
این نگاه باعث میشود آموزش تابآوری به معنای توصیه کردن به افراد برای «قوی بودن» یا «تحمل کردن» مشکلات نباشد.
آموزش واقعی تابآوری باید به فرد کمک کند شرایط خود را بهتر بشناسد، منابع موجود در اطراف خود را تشخیص دهد، ظرفیتهای فردی و اجتماعی خود را تقویت کند، در برابر فشارها تصمیمهای مناسبتری بگیرد و در صورت وقوع بحران، امکان سازگاری و بازسازی بیشتری داشته باشد.
بنابراین، آموزش تابآوری در این معنا، نوعی سرمایهگذاری بر ظرفیتهای انسانی و اجتماعی است.
از آموزش فردی تا آموزش اجتماعی
تابآوری در رسانه تابآوری ایران صرفاً در سطح فردی باقی نمیماند. ساختار محتوایی این رسانه نشان میدهد که تابآوری در سطوح مختلف فرد، خانواده، سازمان، جامعه و حتی حوزههای اقتصادی و زیرساختی مورد توجه قرار میگیرد. در صفحه اصلی رسانه نیز در کنار آموزش تابآوری، حوزههایی مانند تابآوری اجتماعی، مددکاری اجتماعی، سازمانها، شبکههای بانکی و زیرساختهای حیاتی دیده میشود.
این گستردگی یک پیام مهم دارد: جامعه تابآور از افراد تابآور تشکیل میشود، اما با جمع ساده افراد تابآور ساخته نمیشود.
اگر خانواده، مدرسه، سازمان، محله و نهادهای اجتماعی نتوانند ظرفیتهای لازم برای حمایت، سازگاری و همکاری را ایجاد کنند، آموزش فردی بهتنهایی کافی نخواهد بود.
از همین رو آموزش تابآوری باید از «فرد» آغاز شود اما در «شبکه اجتماعی زندگی فرد» امتداد پیدا کند.
پیوند آموزش تابآوری با مددکاری اجتماعی
اینجاست که ارتباط میان رسانه تابآوری ایران و مددکاری اجتماعی ایرانیان اهمیت ویژهای پیدا میکند.
مددکاری اجتماعی ایرانیان خود را یک رسانه تخصصی و پایگاه اطلاعرسانی در حوزه مددکاری اجتماعی، رفاه اجتماعی، سلامت اجتماعی و تابآوری معرفی میکند و بر تولید و انتشار محتوای علمی، پژوهشی و آموزشی تأکید دارد.
از منظر حرفهای، مددکاری اجتماعی یکی از حوزههایی است که میتواند دانش تابآوری را به میدان واقعی زندگی مردم منتقل کند؛ زیرا مددکار اجتماعی مستقیماً با فرد، خانواده، گروه، جامعه و نظامهای حمایتی در ارتباط است.
به همین دلیل، آموزش تابآوری در چنین اکوسیستمی نمیتواند از مسائل واقعی زندگی جدا باشد. تابآوری باید بتواند در مواجهه با فقر، بحران خانوادگی، آسیبهای اجتماعی، بیماری، معلولیت، بحرانهای اقتصادی، تعارضات خانوادگی، مسائل کودکان و نوجوانان، بحرانهای اجتماعی و بسیاری از موقعیتهای دشوار دیگر، به یک چارچوب کاربردی تبدیل شود.
این همان نقطهای است که آموزش، مددکاری اجتماعی و تابآوری به یکدیگر میرسند.
رسانه؛ کلاس درس گسترده جامعه
رسانه تابآوری ایران را میتوان از این منظر یک «کلاس درس گسترده» دانست؛ اما کلاسی که محدود به یک مکان، زمان یا گروه خاص نیست.
مقاله، یادداشت، پژوهش، کتاب، گفتوگو، گزارش، محتوای آموزشی و حتی محتوای خبری تخصصی میتوانند در این ساختار نقش آموزشی داشته باشند.
این نوع آموزش، بهخصوص برای حوزهای مانند تابآوری اهمیت دارد؛ زیرا یادگیری تابآوری صرفاً از طریق یک جلسه آموزشی اتفاق نمیافتد. فرد باید بهتدریج با مفاهیم آشنا شود، آنها را در موقعیتهای مختلف ببیند، درباره آنها فکر کند و بتواند آنها را در زندگی خود به کار گیرد.
از این منظر، تداوم آموزش اهمیت بیشتری از یک دوره کوتاهمدت دارد.
آموزش غیرمستقیم؛ یکی از ظرفیتهای مهم رسانه
بخشی از آموزش رسانهای لزوماً با عنوان «دوره آموزشی» ارائه نمیشود.
گاهی یک مقاله درباره تابآوری خانواده، یک تحلیل درباره تابآوری اجتماعی، یک گزارش درباره تابآوری سازمانی یا یک مطلب درباره مدیریت بحران، بدون آنکه مستقیماً کلاس آموزشی باشد، در حال آموزش دادن است.
این نوع آموزش غیرمستقیم برای رسانه تابآوری اهمیت ویژهای دارد، زیرا مخاطب را مجبور نمیکند حتماً در جایگاه «دانشجو» قرار بگیرد؛ بلکه میتواند در نقش یک شهروند، والد، مددکار، مدیر، دانشجو، پژوهشگر یا علاقهمند وارد فرایند یادگیری شود.
در چنین رویکردی، رسانه خود به محیط یادگیری تبدیل میشود.
آموزش تخصصی و آموزش عمومی
یکی از ظرافتهای آموزش تابآوری، تفاوت میان مخاطبان است.
یک روانشناس، مددکار اجتماعی، جامعهشناس، مدیر سازمان، معلم یا پژوهشگر به سطح متفاوتی از دانش نیاز دارد؛ در حالی که یک والد یا شهروند عادی ممکن است به زبان سادهتر و کاربردیتری نیاز داشته باشد.
بنابراین آموزش مؤثر تابآوری باید بتواند میان دانش تخصصی و زبان قابل فهم عمومی ارتباط ایجاد کند.
رسانه تابآوری ایران در معرفی مأموریت خود، بر آموزشهای تخصصی و کاربردی و همچنین بومیسازی محتوا برای گروههای مختلف تأکید کرده است.
این ویژگی، یکی از مهمترین ظرفیتهای یک رسانه تخصصی است: اینکه بتواند یافتههای علمی را بدون از دست دادن اعتبار علمی، به زبانی تبدیل کند که جامعه نیز بتواند از آن استفاده کند.
آموزش تابآوری باید بومی باشد
یکی از مسائل مهم در آموزش تابآوری، توجه به زمینه فرهنگی و اجتماعی جامعه است.
تابآوری در یک جامعه صرفاً با انتقال مستقیم مدلهای آموزشی سایر کشورها ایجاد نمیشود. هر جامعه شرایط تاریخی، فرهنگی، اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی خاص خود را دارد.
رسانه تابآوری ایران در توضیح رویکرد علمی خود، همزمان بر پژوهش بومی و معرفی رویکردهای نوین جهانی تأکید کرده است؛ یعنی استفاده از دانش جهانی در کنار توجه به ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی ایران.
این ترکیب میتواند آموزش تابآوری را از دو خطر دور کند: از یک سو گرفتار شدن در آموزشهای سنتی و غیرمستند و از سوی دیگر تقلید مکانیکی از الگوهایی که الزاماً با شرایط جامعه ایران تناسب ندارند.
آموزش از دانشگاه تا سازمان و خانواده
آموزش تابآوری زمانی اثرگذارتر میشود که در محیطهای واقعی زندگی جریان پیدا کند.
در محتوای معرفیشده توسط رسانه تابآوری ایران، تجربه برگزاری برنامههای آموزشی در محیطهای صنعتی و سازمانی و همچنین کارگاههای مرتبط با خانواده و فرزندپروری مورد اشاره قرار گرفته است. این تجربهها نشان میدهد که آموزش تابآوری برای این رسانه صرفاً یک فعالیت نظری نیست و قابلیت انتقال به محیطهای واقعی مانند سازمان، صنعت و خانواده را نیز دارد.
این نگاه بسیار مهم است؛ زیرا سازمانی که درباره تابآوری آموزش میبیند، باید بتواند آن را در روابط کاری، مدیریت فشار، ارتباطات، سرمایه انسانی و تداوم فعالیت خود به کار بگیرد.
خانواده نیز باید بتواند آموزش تابآوری را در ارتباط با فرزندپروری، حل تعارض، ارتباط والدین و فرزندان و مواجهه با فشارهای زندگی تجربه کند.
در واقع، هدف نهایی آموزش، تغییر رفتار و ارتقای ظرفیت است، نه افزایش تعداد اطلاعات ذخیرهشده در ذهن مخاطب.
آموزش تابآوری در عصر بحرانهای نوین
شرایط زندگی معاصر باعث شده مفهوم تابآوری بیش از گذشته اهمیت پیدا کند. بحرانهای اقتصادی، تغییرات اجتماعی، جنگ و ناامنی، بلایای طبیعی، فشارهای شغلی، تحولات فناوری، فضای مجازی و تغییرات سبک زندگی، مجموعهای از فشارهای جدید را ایجاد کردهاند.
از این رو آموزش تابآوری نیز باید پویا باشد.
رسانه تابآوری ایران در محتوای خود موضوعاتی مانند تابآوری رسانهای، تابآوری سازمانی، تابآوری اجتماعی، تابآوری اقتصادی و حتی تابآوری شبکهها و زیرساختها را دنبال میکند.
این گستردگی نشان میدهد که آموزش تابآوری دیگر نمیتواند صرفاً به مدیریت استرس فردی محدود شود.
امروز باید درباره تابآوری خانواده، تابآوری اجتماعی، تابآوری سازمانی، تابآوری اقتصادی، تابآوری رسانهای و تابآوری جامعه در برابر بحرانهای پیچیده نیز آموزش داده شود.
آموزش برای ساختن فرهنگ تابآوری
اگر آموزش فقط به فرد بگوید چگونه خودش را با مشکلات سازگار کند، ممکن است به یک برداشت فردگرایانه از تابآوری منجر شود.
اما تابآوری اجتماعی به ما یادآوری میکند که انسان در شبکهای از روابط و ساختارهای اجتماعی زندگی میکند.
بنابراین، آموزش تابآوری باید به تدریج به فرهنگ تابآوری تبدیل شود؛ فرهنگی که در آن همکاری، مسئولیتپذیری، یادگیری از بحران، کمک متقابل، امید واقعبینانه، مشارکت اجتماعی و استفاده از منابع حمایتی به بخشی از رفتار اجتماعی تبدیل شود.
از این منظر، رسانه تابآوری ایران صرفاً به دنبال آموزش «افراد تابآور» نیست؛ بلکه ظرفیت آن را دارد که در مسیر شکلگیری جامعهای آگاهتر، آمادهتر و توانمندتر در برابر بحران نقش ایفا کند.
رسانه تابآوری ایران؛ آموزش به مثابه یک مأموریت
بررسی محتوای رسانه تابآوری ایران نشان میدهد که آموزش در این مجموعه را نمیتوان یک فعالیت جانبی یا صرفاً یک بخش از وبسایت دانست. آموزش در امتداد پژوهش، تولید محتوا، انتشار کتاب، تجربههای میدانی و ارتباط با جامعه حرفهای قرار دارد. خود رسانه نیز مأموریتش را در پیوند با آموزش، پژوهش و توسعه تابآوری تعریف کرده است.
در این چارچوب، آموزش نقش «پل» را ایفا میکند؛ پلی میان دانش علمی و زندگی واقعی، میان پژوهش و عمل، میان متخصص و جامعه و میان مددکاری اجتماعی و تابآوری.
همین نگاه است که میتواند آموزش را از انتقال صرف اطلاعات جدا کند و آن را به فرایندی برای توانمندسازی تبدیل سازد.
جمعبندی
آموزش در رسانه تابآوری ایران را میتوان بخشی از یک رویکرد بزرگتر دانست که هدف آن تبدیل تابآوری از یک مفهوم علمی به یک ظرفیت اجتماعی است.
این آموزش زمانی معنا پیدا میکند که فرد بتواند از آن برای مواجهه بهتر با دشواریهای زندگی استفاده کند؛ خانواده بتواند از آن برای تقویت روابط و تربیت فرزندان بهره بگیرد؛ مددکار اجتماعی بتواند آن را در فرایند توانمندسازی مددجویان به کار ببرد؛ سازمان بتواند از آن برای حفظ سرمایه انسانی و مواجهه با بحران استفاده کند و جامعه بتواند از آن برای تقویت سرمایه اجتماعی و ظرفیت جمعی خود بهره ببرد.
در این میان، ارتباط محتوایی و حرفهای میان رسانه تابآوری ایران و مددکاری اجتماعی ایرانیان اهمیت خاصی دارد. سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان خود را مرجع علمی و رسانه تخصصی حوزه مددکاری اجتماعی، رفاه اجتماعی، سلامت اجتماعی و تابآوری معرفی میکند و در ساختار فعلی خود نیز رسانه تابآوری ایران را در کنار سایر بخشهای تخصصی این شبکه معرفی کرده است.
از این منظر، میتوان گفت آموزش در رسانه تابآوری ایران صرفاً آموزش درباره تابآوری نیست؛ آموزش برای تابآور شدن است.
و شاید مهمترین تفاوت همین باشد:
هدف، فقط افزایش آگاهی درباره تابآوری نیست؛ هدف، افزایش ظرفیت انسان و جامعه برای مواجهه آگاهانه، فعالانه و سازنده با دشواریهاست.